Atatürk Üniversitesi · Güzel Sanatlar Fakültesi · Grafik Anasanat Dalı
Üç üretim vakası üzerinden bir inceleme
Bu tez, odağı araçtan tasarımcıya çeviriyor: brief’ten finale kadar hangi kararlar tasarımcıda kalıyor, hangileri araca devrediliyor ve bu paylaşım tasarımın niteliğini nasıl etkiliyor?
12 bölüm · ok tuşlarıyla ilerleyin · N sunum notları
Sorun, aracın ne ürettiği değil; tasarımcının neye karar verdiğinin kayıtta görünmemesi.
Üretken yapay zekâ araçları grafik tasarım üretiminin içine girdi. Alan yazını ağırlıklı olarak aracın çıktısını, model kalitesini ve otomasyonun meslekler üzerindeki etkisini tartışıyor.
Bir çıktının kabulü çoğu zaman tek kareyle anlatılır; o kareye giden retler kayıtta yoktur.
Araştırma, tasarımcının kendi üretimini vaka olarak inceleyen uygulama temelli bir yaklaşım benimsiyor. Böylece tez, laboratuvar koşullarında kurgulanmış bir deney yerine gerçek brief, gerçek teslim ve gerçek karar baskısı altında alınan kararları kayda geçiriyor.
Dört alt soru, dört ayrı veri türüne karşılık gelir. Yöntem bu eşleşmenin üzerine kuruludur.
Üretken yapay zekâ araçları, grafik tasarım sürecinde tasarımcının karar verme pratiğini hangi aşamalarda ve nasıl dönüştürür?
Brief, kavram, varyasyon ve final aşamalarında hangi karar türleri araca devrediliyor, hangileri tasarımcıda kalıyor?
Karar günlüğüTasarımcı yapay zekâ çıktısını hangi ölçütlerle kabul veya ret ediyor?
Ret arşiviYapay zekâ destekli çıktı, uzman değerlendirmesinde geleneksel çıktıdan hangi boyutlarda ayrışıyor?
Uzman rubriğiÖzgünlük, atıf ve emek algısı tasarımcının kendi anlatısında nasıl kuruluyor?
Görüşme ve süreç notuTez, tasarımcıyı pasif bir kullanıcı değil, sürecin karar merkezi olarak konumlandırır.
Çerçeve, uygulamanın bilgi ürettiği fikrinden başlıyor; kararın nasıl oluştuğunu, insan ile aracın nasıl paylaştığını ve bu paylaşımın emek ve temsil açısından ne anlama geldiğini sırayla kuruyor.
Frayling, Cross ve Zimmerman uygulama temelli araştırmayı, tasarımın kendi araçlarıyla bilgi üretmesi olarak tanımlar. Bu tez, üretim sürecini veri kaynağı olarak kullanır.
Frayling (1993) · Cross (2006) · Zimmerman, Forlizzi ve Evenson (2007)
Schön’e göre tasarımcı, işin içindeyken durur, durumu yeniden okur ve eylemini düzeltir. Karar günlüğü bu döngüyü görünür kılmanın aracıdır.
Schön (1983)
Horvitz’in karma inisiyatif ilkeleri, insan ve aracın hangi durumda hangi kararı alacağını çerçeveler. Tez bu çerçeveyi grafik üretim aşamalarına uyarlar.
Horvitz (1999)
Hertzmann yaratıcılığın makineye devredilip devredilemeyeceğini tartışır; Crawford ise yapay zekânın maddi ve toplumsal maliyetini hatırlatır. Tez, bu iki hattı tasarımcının kendi anlatısı üzerinden okur.
Hertzmann (2018) · Crawford (2021)
Görsel değerlendirme için ayrıca Kress ve van Leeuwen (2006) kullanılacak; uzman rubriğinin görsel boyutları bu çerçeveden türetilecek.
Analiz birimi tek bir üretim işidir: brief’ten teslime kadar geçen karar zinciri.
Yaklaşım research through design ve çoklu vaka çalışması. Üç vaka aynı veri şablonuyla izlenir; böylece vakalar arası karşılaştırma mümkün olur.
Beş araç, her biri farklı bir alt soruya cevap verir. En kritiği karar günlüğüdür; çünkü seçimi olduğu kadar reddi ve gerekçesini de kayda geçirir.
Beş ila yedi uzman, yapılandırılmış rubrik ve yarı yapılandırılmış görüşme. Rubrik beş boyutta kurulur.
Analiz: Tematik analiz ve betimsel karşılaştırma. Üç vakada istatistiksel anlamlılık iddiası kurulmayacak; amaç karar mekanizmasını açıklamak.
Geçerlik: Üçgenleme (günlük, çıktı, uzman görüşü), tarihli denetim izi, öz-düşünümsellik beyanı.
Üç vaka, teslim biçimi, kullanıcı geri bildirimi ve ölçülebilirlik bakımından birbirinden ayrışır.
Vakalar, tek bir tasarımcının gerçek brief ve gerçek teslim koşullarında ürettiği işlerden seçildi. Amaç üç farklı üretim türünde karar paylaşımını karşılaştırmak.
Logo ve temel kimlik öğeleri. Karar odağı: kavram, form ve tipografi. Yapay zekâ hangi aşamada devreye giriyor, hangi aşamada çıkıyor?
Görsel üretim ile tipografinin birlikte kurgulandığı iş. Karar odağı: kompozisyon, hiyerarşi ve görselin anlamı.
Üretimde kullanılan, kullanıcısı olan dijital varlık. Karar odağı: tutarlılık, karakter ve etkileşim.
Vaka seçimi maksimum çeşitlilik örneklemesine dayanır: teslim biçimi, kullanıcı geri bildirimi ve ölçülebilirlik bakımından üç farklı üretim türü.
Bu ortam tezin konusu değil, veri kaynağı. Ayrımı özellikle koruyorum.
Tezin veri toplama yükünü gerçekçi kılan şey, brief’ten teslime kadar her adımın aynı hatta akması ve her çıktının model, parametre ve tarihle kayıtlı olması.
Brief, üretim, revizyon ve teslim aynı çalışma düzeninde ilerler. Ayrı bir deney ortamı kurulmaz; süreç kendi doğal kaydını üretir.
Görsel üretim hattı her çıktının seed, adım ve model bilgisini saklar. Bu, tezin sürüm ve araç kaydı aracını doğrudan besler.
Revizyonlar ve retler aynı kayıt düzeninde tutulur. Denetim izi sonradan kurulan bir belge değil, üretimin yan ürünüdür.
Ortamın teknik bileşenleri: çok kiracılı tasarım ve yayın platformu (Nuxt 4, MongoDB) · özel GPU sunucusunda ComfyUI üzerinde Z-Image-Turbo üretim hattı · sürüm ve karar kayıtları aynı çalışma düzeninde.
Tasarımcı: kapsamı ve ölçütü nasıl tanımladı?
Araç: hangi öneriyi sundu?
Tasarımcı: hangi yönü seçti, neden?
Araç: kaç alternatif üretti?
Tasarımcı: neyi düzeltti, neyi reddetti?
Araç: hangi varyasyonu önerdi?
Tasarımcı: teslim kararını neye dayandırdı?
Araç: çıktı teslime ne kadar girdi?
Şablon, veri toplama aracıdır; bulgu değildir. Her hücre vaka süresince doldurulur.
Katkı, yeni bir araç önermek değil; kararın nasıl kayda geçeceğini göstermek.
Tez, alan yazınındaki araç odaklı tartışmayı karar odaklı bir çerçeveyle tamamlamayı hedefliyor.
Tasarımcılar için hangi aşamada hangi kararın kendilerinde kalması gerektiğini gösteren bir çalışma çerçevesi.
Karar günlüğü, ret arşivi ve sürüm kaydını birlikte kuran, tekrarlanabilir bir kayıt düzeni.
Açık süreç arşiviyle birlikte sunulan üç üretim vakası; görsel ve yazılı kanıt birlikte.
Uygulama temelli bir tezde karar verisinin nasıl tutulacağına dair işleyen bir şablon.
Kapsam: yaklaşık 70-100 sayfa tez metni, dijital süreç arşivi, süreç sergisi ve savunma sunumu.
Özgünlük iddiası: alan yazını aracın çıktısına odaklanırken bu tez, tasarımcının kendi üretiminde kararın izini sürer.
Yapay zekâ kullanımı yöntemde açıkça beyan edilir; bu, tezin kendi ilkesidir.
Savunma tarihi enstitüden yazılı alınacak; kapsam bu tarihe göre daraltılabilir.
Takvim göreli hafta ekseninde gösterilmiştir. Süreler aralık olarak planlandı; kesin tarihler danışman onayına bağlı.
Ocak 2027 savunması: iki vaka, beş uzman, yaklaşık 60 sayfa.
Haziran 2027 savunması: üç vaka, yedi uzman, 70-100 sayfa.
Kaynakça APA 7 düzeninde; tez metninde İSNAD 2 seçeneği enstitü onayına bağlı.
Yakın çalışmalar: Tuba Şekerli (2024, MSGSÜ, YÖK Tez No 853036); Elif Ayyıldız (2024, Giresun Üniversitesi); R. Ulutaş (2025, Necmettin Erbakan Üniversitesi).
Sunumun sonunda dört konuda görüş isteniyor.
Konunun anabilim dalı beklentilerine uygunluğu.
Vaka sayısı ve uzman örneklemi konusunda yönlendirme.
Etik kurul gerekliliğinin netleştirilmesi.
Takvimin onaylanması.
Teşekkür ederim.
Ahmet Hamdi Arslan · Atatürk Üniversitesi GSF · Grafik Anasanat Dalı YL
Bu sayfadaki üretken görseller Z-Image-Turbo ile üretilmiştir; tez metninde kaynak ve parametre bilgisiyle beyan edilecektir.